Lynch sendromu nedir, rahim kanseri riskini nasıl artırır? Genetik test, tarama programı ve korunma yöntemleri hakkında bilgi alın.
Lynch Sendromu Nedir?
Lynch sendromu, DNA onarım genlerindeki kalıtsal bir bozukluk nedeniyle başta kolon kanseri olmak üzere rahim kanseri, over kanseri ve bazı diğer kanser türlerinin görülme riskini önemli ölçüde artıran genetik bir durumdur. Bu sendrom ebeveynden çocuğa aktarılır ve taşıyıcı bireylerde belirli kanser türlerinin normal popülasyona kıyasla çok daha genç yaşta ve daha sık ortaya çıkmasına neden olur.
Lynch sendromu, "kalıtsal nonpolipozis kolorektal kanser" (HNPCC) olarak da anılır. Ancak isminden farklı olarak yalnızca kolon kanseriyle sınırlı değildir; kadınlarda rahim kanseri riski kolon kanseri riskiyle kıyaslanabilir düzeydedir, hatta bazı taşıyıcılarda rahim kanseri ilk ortaya çıkan kanser türü olabilir.
Lynch Sendromuna Hangi Genler Neden Olur?
Lynch sendromu, DNA'daki hataları onaran "yanlış eşleşme onarımı" (mismatch repair) genlerinden birinde meydana gelen mutasyondan kaynaklanır. Bu genler şunlardır:
MLH1
MSH2
MSH6
PMS2
EPCAM (MSH2 genini dolaylı olarak etkiler)
Bu genlerden biri hatalı çalıştığında, hücrelerdeki DNA kopyalama hataları düzeltilemez ve zamanla kanser gelişimine zemin hazırlayan mutasyonlar birikir.
Lynch Sendromu Rahim Kanseri Riskini Ne Kadar Artırır?
Lynch sendromu taşıyan kadınlarda yaşam boyu rahim kanseri gelişme riski, genel popülasyona kıyasla belirgin biçimde daha yüksektir ve hangi genin etkilendiğine göre değişkenlik gösterir. MLH1 ve MSH2 mutasyonu taşıyanlarda risk en yüksek düzeydedir; MSH6 mutasyonunda risk yine yüksek olmakla birlikte bazı çalışmalarda diğerlerine göre bir miktar daha düşük bulunmuştur. PMS2 mutasyonunda risk artışı görece daha sınırlıdır.
Önemli bir fark, Lynch sendromu taşıyan kadınlarda rahim kanserinin genel popülasyona kıyasla çok daha genç yaşta — bazen 40'lı yaşların başında — ortaya çıkabilmesidir. Bu nedenle Lynch sendromu, genç yaşta rahim kanseri tanısı alan kadınlarda mutlaka akla getirilmesi gereken bir durumdur.
Kimler Lynch Sendromu Açısından Değerlendirilmeli?
Aşağıdaki durumlardan biri veya birden fazlası mevcutsa Lynch sendromu açısından genetik değerlendirme önerilir:
50 yaşından önce kolon kanseri ya da rahim kanseri tanısı almış olmak
Ailede Lynch sendromu ile ilişkili kanserlerin (kolon, rahim, over, mide, ince bağırsak, üriner sistem) birden fazla kuşakta görülmesi
Aynı kişide birden fazla Lynch sendromu ile ilişkili kanserin ortaya çıkması (örneğin hem kolon hem rahim kanseri)
Birinci derece bir akrabada bilinen Lynch sendromu tanısı bulunması
Rahim kanseri tümör dokusunda yapılan rutin testlerde (mikrosatellit instabilite / immünohistokimya) Lynch sendromunu düşündüren bulgular saptanması
Günümüzde pek çok merkezde, tanı konulan her rahim kanseri vakasının tümör dokusu rutin olarak Lynch sendromu açısından ön taramadan geçirilmektedir. Bu ön tarama pozitif çıkarsa kesin tanı için kan testiyle genetik analiz önerilir.
Lynch Sendromu Tanısı Nasıl Konulur?
Lynch sendromu tanısı, kan örneğinden yapılan genetik testle ilgili genlerdeki mutasyonun tespit edilmesiyle konulur. Tanı süreci genellikle şu adımları izler:
Tümör doku testi: Rahim kanseri ya da kolon kanseri tanısı konulan hastalarda, ameliyat sırasında alınan tümör dokusu üzerinde mikrosatellit instabilite (MSI) testi ve immünohistokimyasal boyama yapılır. Bu testler, tümörün Lynch sendromuyla uyumlu bir profil gösterip göstermediğini ortaya koyar.
Genetik danışmanlık: Tümör testi şüpheli çıktığında ya da aile öyküsü güçlü olduğunda, hasta bir genetik danışmana yönlendirilir. Danışmanlık sürecinde aile ağacı ayrıntılı biçimde değerlendirilir.
Kan testi (germline testing): Kesin tanı, kan örneğinden yapılan doğrudan genetik dizileme ile konulur. Bu test, ilgili beş genden (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM) herhangi birinde mutasyon olup olmadığını belirler.
Lynch Sendromu Taşıyıcılarında Takip ve Tarama Programı
Lynch sendromu tanısı alan kadınlar için yoğunlaştırılmış bir tarama programı önerilir:
Kolonoskopi: Genellikle 20'li yaşların ortasından itibaren, 1-2 yılda bir tekrarlanacak şekilde önerilir.
Jinekolojik değerlendirme: Rahim kanseri ve over kanseri açısından yıllık jinekolojik muayene, transvajinal ultrason ve endometrial biyopsi düşünülebilir. Ancak bu taramaların rahim kanserini önlediğine dair kanıt sınırlıdır; asıl güvenilir koruma yöntemi risk azaltıcı cerrahidir.
Anormal kanamaya karşı yüksek farkındalık: Lynch sendromu taşıyıcısı kadınların, adet düzensizliği ya da herhangi bir anormal kanamayı vakit kaybetmeden bir jinekoloji uzmanına bildirmesi büyük önem taşır.
Risk Azaltıcı Cerrahi Bir Seçenek mi?
Evet. Doğurganlık planı tamamlanmış Lynch sendromu taşıyıcısı kadınlarda, rahim kanseri ve over kanseri riskini büyük ölçüde azaltmak amacıyla risk azaltıcı histerektomi ve salpingo-ooferektomi (rahim, yumurtalıklar ve fallop tüplerinin alınması) değerlendirilebilir.
Bu karar son derece kişiseldir ve şu faktörler göz önünde bulundurularak verilir:
Hastanın yaşı ve gebelik planlarının tamamlanıp tamamlanmadığı
Taşınan spesifik gen mutasyonu ve buna bağlı risk düzeyi
Ameliyatın getireceği erken menopoz etkisiyle yaşam kalitesi dengesi
Ailedeki kanser öyküsünün şiddeti
Risk azaltıcı cerrahi kararı, jinekolojik onkoloji uzmanı ve genetik danışman ile birlikte, hastanın bireysel öncelikleri doğrultusunda şekillendirilmelidir.
Lynch Sendromu Ailede Nasıl Yayılır?
Lynch sendromu otozomal dominant kalıtım gösterir; bu, mutasyon taşıyan bir ebeveynin her çocuğuna mutasyonu aktarma ihtimalinin yüzde elli olduğu anlamına gelir. Bir kişide Lynch sendromu saptandığında, birinci derece akrabalarının (kardeşler, çocuklar, ebeveynler) da genetik danışmanlık alması ve test yaptırması önerilir. Bu şekilde ailede henüz kanser gelişmemiş taşıyıcılar erken evrede belirlenerek yoğun takip programına dahil edilebilir.
Sık Sorulan Sorular
Lynch sendromu her zaman kansere yol açar mı? Hayır. Lynch sendromu, kanser gelişme riskini önemli ölçüde artırır; ancak taşıyıcı olan her birey mutlaka kanser geliştirmez. Risk, düzenli tarama ve gerektiğinde risk azaltıcı cerrahi ile önemli ölçüde yönetilebilir.
Lynch sendromu testi kimler için önerilir? Genç yaşta rahim veya kolon kanseri tanısı almış kişiler, ailesinde bu kanserlerin birden fazla kuşakta görüldüğü bireyler ve bilinen bir Lynch sendromu taşıyıcısının birinci derece akrabaları test için değerlendirilmelidir.
Rahim kanseri ameliyatı sırasında Lynch sendromu taraması otomatik yapılır mı? Pek çok merkezde rahim kanseri tanısı konulan tüm hastaların tümör dokusu rutin olarak Lynch sendromu açısından ön taramadan geçirilmektedir. Bu uygulama merkezden merkeze farklılık gösterebilir.
Risk azaltıcı cerrahi sonrasında hormon tedavisi gerekir mi? Yumurtalıkların da alındığı ameliyatlarda, özellikle genç yaşta ameliyat olan kadınlarda erken menopoz semptomlarını yönetmek amacıyla hormon tedavisi seçenekleri değerlendirilebilir. Bu karar hastanın genel sağlık durumuna göre bireysel olarak planlanır.
Lynch sendromu sadece kadınları mı etkiler? Hayır. Lynch sendromu hem kadınları hem erkekleri etkiler; ancak rahim kanseri ve over kanseri riski yalnızca kadınlarda söz konusudur. Kolon kanseri riski her iki cinsiyette de belirgin biçimde artmıştır.
Sonuç
Lynch sendromu, rahim kanseri riskini önemli ölçüde artıran kalıtsal bir durumdur; ancak doğru tanı, yoğunlaştırılmış takip ve gerektiğinde risk azaltıcı cerrahi ile bu risk etkili biçimde yönetilebilir. Genç yaşta kanser tanısı almış ya da ailesinde güçlü kanser öyküsü bulunan kadınların genetik danışmanlık almayı değerlendirmesi büyük önem taşır.
Lynch sendromu ve kalıtsal rahim kanseri riski konusunda bireysel değerlendirme almak isteyen hastalar, Prof. Dr. Çağatay Taşkıran ile görüşerek durumlarını ayrıntılı biçimde ele alabilirler.
